‘Overheid is afgelopen tien jaar onbetrouwbaar gebleken’

Volgens ombudsman Reinier van Zutphen heeft de overheid onvoldoende oog gehad voor de financiële en persoonlijke gevolgen van haar handelen. In het rapport Een boer met kiespijn lacht niet, dat op 4 november is gepubliceerd, stelt Van Zutphen vast dat het overheidshandelen richting boeren op ten minste vier belangrijke punten tekortschiet: betrouwbaarheid, regie, transparantie en het luisteren naar burgers.

Gesprekken met boeren
Voor het onderzoek sprak de ombudsman met 32 boeren uit verschillende landbouwsectoren en 25 andere betrokkenen, onder wie belangenbehartigers, wetenschappers en deskundigen. Uit de gesprekken komt volgens de ombudsman een duidelijk beeld naar voren: boeren weten niet meer waar ze aan toe zijn en hebben steeds minder vertrouwen in de overheid. De voortdurend veranderende regelgeving heeft grote gevolgen voor de bedrijfsontwikkeling. Boeren die willen investeren in nieuwe stallen, emissiereducerende technieken of dierenwelzijnsmaatregelen, lopen vast in vergunningprocedures en onzekerheid over toekomstige eisen.

Wijziging van beleid
Volgens de ombudsman zijn beleidsvoornemens de afgelopen jaren herhaaldelijk gewijzigd, ingetrokken of uitgesteld. Tegelijkertijd bleven belangrijke besluiten over stikstof, mest en vergunningverlening uit. Hierdoor kunnen ondernemers moeilijk bepalen welke investeringen op langere termijn verantwoord zijn.

Investeringen en innovaties die kunnen bijdragen aan beleidsdoelen van de overheid zijn stil komen te liggen

De Nationale ombudsman constateert daarnaast dat de verschillende overheden onvoldoende samenwerken. Boeren krijgen te maken met regels van de Europese Unie, het Rijk, provincies, gemeenten en waterschappen. Die regels sluiten niet altijd op elkaar aan en kunnen elkaar zelfs tegenwerken. De overheid heeft volgens het rapport onvoldoende regie genomen om deze tegenstrijdigheden op te lossen. Daardoor zijn investeringen en innovaties die kunnen bijdragen aan een duurzamere landbouw stil komen te liggen. De gevolgen beperken zich niet tot de bedrijfsvoering. De voortdurende onzekerheid heeft volgens de ombudsman ook grote invloed op het persoonlijke leven van boeren en hun gezinnen waarbij jonge boeren zich afvragen of het nog verstandig is een agrarisch bedrijf over te nemen.

Boeren voelen zich niet gehoord
Een ander belangrijk kritiekpunt is dat de overheid onvoldoende gebruikmaakt van de kennis en praktijkervaring van boeren. Hoewel agrarische belangenorganisaties regelmatig aan overlegtafels zitten, ervaren veel ondernemers dat hun inbreng nauwelijks invloed heeft op de uiteindelijke besluitvorming. Luisteren naar boeren is vooral van belang voor de praktische uitvoerbaarheid van beleid op individuele bedrijven.
De Nationale ombudsman roept de minister en staatssecretaris van landbouw op om duidelijke langetermijndoelen voor de agrarische sector vast te leggen en deze stevig te verankeren. Daarnaast moet de overheid meer regie nemen, zodat regelgeving van verschillende overheden beter op elkaar aansluit. Als derde adviseert hij om boeren daadwerkelijk te betrekken bij de uitvoering van beleid.

Landbouw zal moeten veranderen
Van Zutphen erkent dat de landbouw de komende jaren zal moeten veranderen en dat moeilijke keuzes onvermijdelijk zijn. Dat ontslaat de overheid volgens hem echter niet van haar verantwoordelijkheid om betrouwbaar en voorspelbaar te handelen.